Islandzcy psotnicy świąteczni i ich matka Gryla

Islandzcy Chłopcy Świąteczni to najbardziej uwielbiane bożonarodzeniowe postacie Islandii — trzynastu psotnych braci, którzy każdego grudnia schodzą z gór. Poznaj ich budzącą grozę matkę Gryle, przerażającego Świątecznego Kota oraz folklor, dzięki któremu Boże Narodzenie na Islandii jest wyjątkowe.

Boże Narodzenie na Islandii to czas jasnych świateł, świątecznych uroczystości, pysznego jedzenia i… strachu. Być może słowo „strach” to lekka przesada, ale Islandia ma bardzo wyjątkowe bożonarodzeniowe legendy, które od stuleci są częścią lokalnej tradycji!

Zamiast kochającego Świętego Mikołaja, znanego w wielu zachodnich kulturach, islandzcy Chłopcy Świąteczni słyną z psot. Ich matka, Gryla, to potworna ogrzyca, która porywa i zjada niegrzeczne dzieci, a jeśli przed świętami nie dostaniesz nowej części garderoby, możesz spodziewać się wizyty Świątecznego Kota, który ma równie wielki apetyt!

Przeczytaj dalej, aby dowiedzieć się wszystkiego o islandzkich Chłopcach Świątecznych, ich budzącej grozę matce i legendarnym Świątecznym Kocie, zanim odwiedzisz Islandię w okresie Bożego Narodzenia!

Najważniejsze informacje

• Trzynastu islandzkich Chłopców Świątecznych to psotni synowie ogrzycy Gryli. Każdego grudnia, jeden po drugim, przybywają z gór, aby zostawiać w dziecięcych butach prezenty albo zgniłe ziemniaki.

• Początkowo obawiano się ich jako niebezpiecznych żartownisiów, a prezenty zaczęli zostawiać dopiero w XX wieku.

• Ich matka Gryla jest jedną z najstarszych postaci islandzkiego folkloru, której korzenie sięgają XIII-wiecznych tekstów nordyckich.

• Kanoniczną trzynastkę ustalono dopiero w 1932 roku dzięki popularnemu poematowi autorstwa Jóhannesa úr Kötluma. Wcześniej imiona i liczba Chłopców znacznie różniły się w zależności od regionu.

Co warto wiedzieć o islandzkich Chłopcach Świątecznych

Przez większą część roku wielu Islandczyków uważa, że trzynastu islandzkich Mikołajów ukrywa się w lawowych formacjach Dimmuborgir, położonych w okolicach Myvatn na północy Islandii. Inni sądzą, że po prostu mieszkają w nieznanym górskim zakątku.

Od 12 do 24 grudnia wyruszają jednak jeden po drugim, aby przez trzynaście dni płatać figle. Każdy z nich ma własne psoty — od złośliwych po przerażające — którym oddaje się w całym kraju aż do końca okresu świątecznego.

Trzynastu Chłopców Świątecznych jest równie ważną częścią świątecznej tradycji kraju jak islandzka świąteczna powódź książek i jedzenie wędzonej jagnięciny.

Dziś ich wizerunek został w dużej mierze złagodzony. Zamiast przedstawiać ich jako trolle znane z występków, często pokazuje się ich w tradycyjnych czerwono-białych ubraniach, z puszystymi brodami i szerokimi uśmiechami. Jak zauważa profesor Terry Gunnell z Uniwersytetu Islandzkiego, same ich imiona zdradzają, kim niegdyś byli: postaciami, które raczej zabierały, niż dawały.

Ta zmiana sama w sobie jest świąteczną tradycją, która nie przetrwała. Zamiast płatać figle, Chłopcy zostawiają dziś prezenty w butach ustawianych przez dzieci na parapetach — trochę jak skarpety przy kominku w innych kulturach. Zamiast kawałka węgla niegrzeczne islandzkie dzieci znajdują rano w bucie po prostu ziemniaka. 

Choć od XIX wieku przeszli pewną przemianę, pierwotny wygląd i zachowanie Chłopców Świątecznych wiele mówią o historii Islandii, jej kulturze i folklorze. Są też świetnym przykładem tego, jak świąteczne tradycje różnią się na całym świecie.

Wiele elementów współczesnego wizerunku Chłopców Świątecznych zawdzięczamy Brianowi Pilkingtonowi, urodzonemu w Anglii ilustratorowi, który w 1974 roku przeprowadził się na Islandię i od dziesięcioleci przedstawia islandzki folklor. Jego książka „The Yule Lads: A Celebration of Iceland's Christmas Folklore” nadała trzynastu braciom oraz ich matce Gryli charakterystyczne, nieco niechlujne twarze, które Islandczycy wyobrażają sobie dziś w okresie Bożego Narodzenia. Ilustrował także inne postacie islandzkich legend — od trolli po ukrytych ludzi i budzącego grozę Świątecznego Kota — za co zyskał przydomek „ojca islandzkiego Bożego Narodzenia”.

• Zobacz także: Jarmarki bożonarodzeniowe w Reykjaviku

Trzynastu islandzkich Chłopców Świątecznych

Zdjęcie z wycieczki Poznaj Chłopców Świątecznych w Dimmuborgir, Myvatn

We współczesnej kulturze, gdy nadchodzi okres świąteczny, trzynastu Chłopców Świątecznych schodzi z gór, aby uczestniczyć w uroczystościach w całym kraju, bawić się z dziećmi i umilać czas świętującym. W okresie świątecznym pojawiają się w Muzeum Narodowym Islandii, ubrani w tradycyjne stroje.

Sprawiają, że Boże Narodzenie na Islandii staje się jeszcze bardziej radosne. Jest to jednak łagodniejsza, bardziej rodzinna wersja dawnego islandzkiego folkloru, z którego wywodzą się Chłopcy Świąteczni.

Choć nie odziedziczyli po matce kanibalizmu, islandzkie świąteczne trolle wciąż budziły powszechny lęk wśród dzieci ze względu na swoje upiorne zachowanie. Przed industrializacją nawet wielu dorosłych Islandczyków wierzyło w trolle, więc zapewne podchodzili ostrożnie do opowieści o tych świątecznych chłopcach, uznając, że może kryć się w nich ziarno prawdy.

Imiona Chłopców Świątecznych odzwierciedlają dziwactwa każdego z braci. Poniżej przedstawiamy ich w kolejności.

Stekkjastaur | Złodziej Owiec

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Pierwszym z Chłopców Świątecznych, który opuszczał góry, aby siać zamęt w całej Islandii, był Stekkjastaur, czyli „Złodziej Owiec”. Od 12 do 26 grudnia jego sposobem na psoty było nękanie owiec w każdym napotkanym gospodarstwie.

Islandczycy zwykle trzymali owce zimą pod ziemią, więc gdy odgłosy ich udręczonego beczenia niosły się po domu, oznaczało to, że Stekkjastaur je odnalazł. Taki dźwięk, choć zimą często towarzyszył burzom nękającym stado, stawał się jeszcze bardziej złowieszczy — zwłaszcza że owce były podstawą utrzymania każdego gospodarstwa.

Mimo że Stekkjastaur był budzącym grozę trollem, podobnie jak wielu jego braci miał pewne ograniczenie wynikające z deformacji. Jego sztywne nogi utrudniały mu poruszanie się, więc gdy słyszało się, że niepokoi zwierzęta, najlepiej było przeczekać jego wizytę. Wkrótce musiał ruszyć do sąsiada, aby przed świtem przerazić jak najwięcej islandzkich domostw.

Giljagaur | Złodziej Mleka

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Giljagaur, czyli „Złodziej Mleka”, był drugim islandzkim Chłopcem Świątecznym, który przybywał do ludzkich osad. Ukrywał się w wąwozach wokół domu i czekał, aż jego mieszkańcy zasną. Następnie zakradał się do obory, aby ukraść dostępne mleko.

W ten sposób pozbawiał rodziny podstawowego składnika sosów, które miały pojawić się na świątecznym stole, nie wspominając już o tradycyjnym skyrze.

Choć krowy posiadali tylko zamożniejsi Islandczycy, większość biedniejszych ludzi mieszkała dawniej w gospodarstwach należących do bogaczy, więc psoty tego trolla dotykały wszystkich.

Stufur | Krótkonogi

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Trzeci Chłopiec Świąteczny, Stufur, czyli „Krótkonogi”, uprzykrzał życie mieszkańcom Islandii w okresie Bożego Narodzenia, kradnąc domowe garnki, aby zeskrobywać z nich pyszną przypieczoną warstwę. Od 14 do 26 grudnia jego apetyt był nienasycony.

Choć może się to nie wydawać straszną zbrodnią, dawniej garnki i patelnie były na Islandii niezwykle cenne. Kraj nie miał własnych złóż żelaza ani przemysłu wydobywczego, więc takie przedmioty trzeba było importować, a ich cena była bardzo wysoka. Dla niektórych ubogich rodzin były to jedyne wartościowe rzeczy, jakie posiadały.

Thvorusleikir | Oblizywacz Łyżek

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Thvorusleikir, czwarty Chłopiec Świąteczny, znany jest po angielsku jako „Oblizywacz Łyżek”. Każdego roku 15 grudnia ten świąteczny troll rozpoczynał ogólnokrajową wyprawę pełną psot. Włamywał się do domów Islandczyków i oblizywał łyżki, licząc na choćby odrobinę jedzenia.

Zachowanie Thvorusleikira wynikało z jego dziwnej deformacji. Był groteskowo chudy z powodu niedożywienia — co wyróżniało go spośród trolli, które najczęściej przedstawiano jako otyłe i muskularne bestie.

Lekcja płynąca z zachowania Oblizywacza Łyżek jest mniej oczywista niż w przypadku wielu innych Chłopców Świątecznych, choć być może chodziło po prostu o to, aby dzieci dokładnie czyściły sztućce.

Pottaskefill | Zeskrobywacz Garnków

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Pottaskefill, znany po angielsku jako „Zeskrobywacz Garnków”, podobnie jak wielu jego braci słynął z łakomstwa. Włamywał się do kolejnych domów, szukał garnków z sosem, kawałków pieczonego mięsa pozostawionych na blasze i rondli z sezonowymi warzywami, po czym zeskrobywał wszystko, co nadawało się do zjedzenia.

Pottaskefill z pewnością miał zachęcać dzieci do kończenia posiłków. Resztki mogły zwabić go pod drzwi. Ponieważ zapasy żywności trzeba było przechowywać na długie zimowe miesiące, marnowanie jedzenia było surowo potępiane. Nikt nie odważyłby się w tym okresie wypływać na wzburzone morze na ryby ani zabijać zwierzęcia, które latem mogłoby pomóc w utrzymaniu rodziny.

Askasleikir | Oblizywacz Misek

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Złodziej Mleka kradnie mleko, Krótkonogi zajada się przypieczoną warstwą z garnków, Zeskrobywacz Garnków pożera resztki, a chudy Oblizywacz Łyżek robi dokładnie to, co sugeruje jego imię. Na łatwy kąsek polował także szósty brat, Askasleikir, choć jego psoty były chyba dotąd najbardziej upiorne.

Angielskie imię Askasleikira to „Oblizywacz Misek”. Słynie on z wylizywania resztek pozostawionych w miskach, a właściwie w „askurach” — islandzkich rzeźbionych miskach z pokrywką. Sposób, w jaki to robił, był jednak iście koszmarny.

Każdej nocy Askasleikir dosłownie kładł się pod dziecięcym łóżkiem i czekał, aż dziecko skończy wieczorną zupę lub budyń. Gdy było już najedzone, natychmiast chwytał pozostałe jedzenie i sam je pożerał. Być może miał zachęcać dzieci do zasypiania na polecenie rodziców albo powstrzymywać je przed nocnym podjadaniem — uosabiał jednak motyw potwora spod łóżka.

Hurdaskellir | Trzaskacz Drzwiami

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Hurdaskellir ma sposób działania zaczerpnięty z jednego z najstarszych motywów horroru. Po angielsku jego imię oznacza „Trzaskacza Drzwiami”, a gdy ten Chłopiec Świąteczny wyrusza w trzynastodniową podróż po świętach, właśnie tym zamierza się zajmować.

Do końca miesiąca skradał się od domu do domu — od najdalszych zakątków Fiordów Zachodnich po tętniące życiem centrum Reykjaviku — aby włamywać się do budynków i trzaskać jak największą liczbą drzwi, budząc śpiących mieszkańców.

Bez wątpienia silne islandzkie zimowe wiatry oraz prowizoryczna konstrukcja wielu domów darniowych na Islandii sprawiały, że niejeden dzieciak nie mógł zasnąć ze strachu w okresie świątecznym, przekonany, że Hurdaskellir krąży po jego domu.

Skyrgamur | Pożeracz Skyr

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Posiłki poprzedzające Boże Narodzenie są bez wątpienia jednymi z najlepszych w całym roku. Można delektować się doskonale przyrządzonym drobiem, pieczeniami z orzechów, babeczkami z nadzieniem, piernikowymi ludzikami, bułeczkami cynamonowymi i najróżniejszymi innymi smakołykami. W tym okresie na Islandii na szczególną uwagę zasługuje jednak jedno danie: pyszny i kremowy skyr.

Ten zdrowy, smaczny i tradycyjny produkt mleczny można śmiało uznać za jeden z prawdziwych islandzkich przysmaków — zwłaszcza w porównaniu z niektórymi bardziej nietypowymi islandzkimi potrawami, takimi jak „hakarl” (fermentowany rekin) czy „hrutspungar” (jądra barana).

Skyr jest pyszny przez cały rok, ale w okresie Bożego Narodzenia stanowi wyjątkowy przysmak i orzeźwiający dodatek do licznych, obfitych pieczeni, które zwykle pojawiają się na świątecznym stole.

Według islandzkiego folkloru nie tylko ludzie mieli jednak o tej porze roku ochotę na skyr. Był on także ulubionym daniem ósmego islandzkiego Chłopca Świątecznego, Skyrgamura, czyli „Pożeracza Skyr”.

Od 18 do 30 grudnia ten narodowy przysmak — pasujący zarówno do dań słodkich, jak i wytrawnych — trzeba było pilnie strzec, aby nie wpadł w ręce tego nikczemnego trolla.

Bjugnakraekir | Złodziej Kiełbas

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Wędzenie mięsa jest jedną z ulubionych metod przyrządzania potraw na Islandii. Wędzone ryby i jagnięcina są popularne przez cały rok, podobnie jak wędzone kiełbasy, znane po islandzku jako „bjuga”.

Od nocy 20 grudnia trzeba było jednak zachować czujność podczas przygotowywania bjugi. Było to jedyne jedzenie, na które miał ochotę dziewiąty Chłopiec Świąteczny, Bjugnakraekir, czyli „Złodziej Kiełbas”.

Bjugnakraekir miał doskonały sposób na kradzież tego islandzkiego przysmaku. Podobno włamywał się do domów i ukrywał w krokwiach, czekając, aż przygotowana zostanie kolacja, po czym z góry rzucał się na kiełbasy i je porywał.

Gluggagaegir | Podglądacz Okien

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Dziesiątym Chłopcem Świątecznym, który wyruszał w okresie świątecznym, był prawdopodobnie najbardziej upiorny ze wszystkich: Gluggagaegir, czyli „Podglądacz Okien”.

Biorąc pod uwagę ciemność islandzkich zim, gdy w okolicach Bożego Narodzenia słońce świeci zaledwie przez cztery godziny dziennie, nietrudno wyobrazić sobie strach dzieci przechodzących nocą obok okien swoich domów i obawiających się, że ten budzący grozę troll zagląda do środka.

Podobnie jak w przypadku kilku innych wspomnianych postaci, przerażające zachowanie Gluggagaegira miało prawdopodobnie odstraszać dzieci od wychodzenia na zewnątrz podczas ciemnych zim. Przypominało też, że pożerająca dzieci Gryla ma oczy w całym kraju i wypatruje niegrzecznych maluchów.

Gattathefur | Węszyciel przy Drzwiach

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Gattathefur, czyli „Węszyciel przy Drzwiach”, mógł trafić do folkloru za sprawą świszczącego oddechu wiatru wdzierającego się przez nieszczelne islandzkie domy darniowe. Podobnie jak Podglądacz Okien i Trzaskacz Drzwiami, myśl o tym, że zakrada się do domu, aby wywołać zamęt, prześladowała koszmary islandzkich dzieci.

Potęgował to fakt, że Gattathefur słynął z ogromnego nosa — wielkiego nawet jak na przedstawiciela swojego gatunku. Powód jego węszenia również był nikczemny: bez przerwy szukał swojego ulubionego dania, islandzkiego przysmaku laufabraud (chleba liściowego).

Ten pyszny przysmak piecze się wyłącznie w okresie Bożego Narodzenia, a jego przygotowywanie jest często cenionym rodzinnym rytuałem, szczególnie na północy. Laufabraud jest okrągły, bardzo cienki, smażony i ozdobiony misternymi wzorami, zwykle przypominającymi liście.

Osoby słynące z tworzenia szczegółowych wzorów szczególnie nie znosiły Gattathefura, ponieważ często kradł ich laufabraud, zanim zdążyli zachwycić nim choćby jednego gościa.

Ketkrokur | Złodziej Mięsa

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Świąteczne tradycje kulinarne znacznie różnią się w zależności od rodziny, ale większość świątecznych uczt ma jeden wspólny, najważniejszy element — mięso. W islandzkim folklorze właśnie ono było celem kradzieży dwunastego i przedostatniego Chłopca Świątecznego, Ketkrokura, czyli „Złodzieja Mięsa”.

Czaił się wszędzie tam, gdzie miał dostęp do kuchni — w kominie, za drzwiami, pod stołami, w szafkach czy za otwartymi oknami — i czekał, aż mięso z dowolnego dania trafi na blat. Gdy tylko mógł uniknąć schwytania, wyciągał swój długi hak i porywał główny element rodzinnego posiłku.

W przeciwieństwie do swojego brata Bjugnakraekira, który polował wyłącznie na wędzone kiełbasy, Ketkrokur nie był wybredny i czekał, aż cała rodzina zaśnie, aby wkraść się do środka i ukraść dowolne mięso, jakie znalazł.

Kertasnikir | Złodziej Świec

Ilustracja: Haukur Valdimar Palsson

Ostatnim Chłopcem Świątecznym jest Kertasnikir, którego imię można przetłumaczyć jako „Złodziej Świec” lub „Żebrak Świec”. Pojawia się na Islandii w Wigilię. Podobnie jak w przypadku jego dwunastu braci, imię doskonale wyjaśnia jego zwyczaje, choć konsekwencje jego psot były bardziej kłopotliwe, niż mogłoby się wydawać.

Dawniej świece były na Islandii niezwykle cenne, ponieważ zapewniały światło podczas zimowych ciemności — jak wspomniano, w okresie Bożego Narodzenia ciemność trwa tu około dwudziestu godzin dziennie. Świece były także jedynym dostępnym narzędziem, dzięki któremu Islandczycy mogli oddawać się swojej ulubionej rozrywce, czyli czytaniu. Wspólne czytanie w okresie świątecznym to stara islandzka tradycja. 

To sprawiało, że psoty Kertasnikira były jeszcze bardziej uciążliwe. Nie chciał używać świec do czytania powieści i poezji. Zależało mu wyłącznie na zjadaniu łoju, z którego je wytwarzano.

Aby zdobyć jak najwięcej łoju, wybierał najłatwiejsze cele w domu — dzieci. Podążał za nimi do sypialni lub kącików do czytania i wyrywał świece prosto z ich rąk.

Kertasnikir był bez wątpienia jednym z najbardziej natrętnych Chłopców Świątecznych i jednym z tych, którzy najbardziej denerwowali dzieci. Wszystkich pocieszała jednak świadomość, że był ostatni i że po trzynastu dniach on, jego bracia, matka oraz jej kot wrócą do jaskiń na północy Islandii, gdzie pozostaną uśpieni aż do kolejnych świąt.

Dziś, gdy Chłopcy Świąteczni są bardziej przyjaźni rodzinom i częściej dają, niż kradną, Kertasnikir jest ostatnim Chłopcem, który wręcza islandzkim dzieciom prezenty przed Bożym Narodzeniem. Jego podarunkiem dla grzecznych dzieci jest najczęściej świeca.

Gryla, matka islandzkich Chłopców Świątecznych

Zdjęcie z Wikimedia, Creative Commons, autor: Andrii Gladii. Nie wprowadzono żadnych zmian.

Chociaż z biegiem lat świąteczne skrzaty stały się bardziej przyjazne, ich matka Gryla wciąż jest przerażającą trollką i pozostaje jedną z najstarszych bożonarodzeniowych tradycji Islandii.

Ta olbrzymka jest jedną z najbardziej złowrogich postaci islandzkiego folkloru, a historie grozy o niej wciąż opowiada się dzieciom w okresie świątecznym. Mówi się, że przez cały rok zbiera pogłoski o niegrzecznych dzieciach z całej wyspy, a gdy nadchodzi zima, wyrusza, by je odnaleźć.

Jej apetyt na mięso niegrzecznych dzieci jest nienasycony, a każdego roku bez trudu znajduje kolejną porcję swoich ulubionych ofiar. Zbiera je do worka, następnie gotuje w garnku i przyrządza z nich ogromny gulasz, który wystarczy jej aż do następnej zimy.

Gryla byłaby wystarczająco straszna, gdyby działała sama, ale niestety dla islandzkich dzieci tak nie jest. Dzieli swoją górską jaskinię w północnej Islandii z ogromnym czarnym kotem zwanym Koteem Bożonarodzeniowym, który również ma apetyt na ludzkie mięso. 

Zdjęcie: Regina Hronn Ragnarsdottir 

Kot Bożonarodzeniowy nie poluje jednak wyłącznie na tych, którzy byli niegrzeczni. Z radością pożera każde dziecko, które nie dostało nowych ubrań na Boże Narodzenie. 

Gryla mieszka także ze swoim obecnym mężem, trollem imieniem Leppaludi. Najmniej groźny członek rodziny jest całkowicie zdominowany i budzi raczej litość. Być może ze strachu przed losem poprzedniego partnera Gryli, którego podobno zjadła (!), nie ma żadnego wpływu na jej złe skłonności. 

Tradycje związane z Gryla mówią wiele o islandzkim folklorze. Fakt, że pożarła dzieci i szukała ich w okresie świątecznym, przekazywał najmłodszym podobne przesłanie jak Święty Mikołaj przynoszący węgiel — tylko w nieco mniej subtelny sposób. Przekaz dla dzieci był jasny i wyraźny: w okresie Bożego Narodzenia zachowujcie się jak najlepiej!

Tak brutalny sposób przekazywania tej wiadomości wynikał być może z faktu, że zimy na Islandii były niezwykle niebezpieczne, a wiele nieposłusznych dzieci, które wychodziły w ciemność i śnieg, nigdy nie wracało do domu. Przed nadejściem najciemniejszych miesięcy było też mnóstwo pracy do wykonania, co wymagało od wszystkich członków rodziny dodatkowej pilności i wysiłku.

W związku z tym opowieść o Kocie Bożonarodzeniowym pożerającym dzieci, które nie dostały ubrań w prezencie, najprawdopodobniej powstała po to, by dopilnować, żeby wszyscy ukończyli tkanie, robienie na drutach i szycie przed końcem zimy. 

Zdjęcie: Regina Hronn Ragnarsdottir 

Gryla była dla dzieci tak przerażającą postacią, że w XVIII wieku islandzki parlament zakazał wykorzystywania jej legendy do straszenia najmłodszych. Dzieciom przestano grozić pożarciem, a jeśli były niegrzeczne, zamiast tego wkładano im do butów zgniłe ziemniaki.

Zapytaliśmy profesora Terry’ego Gunnella, dlaczego Gryla wciąż jest tak silnie zakorzenioną postacią w islandzkiej kulturze. 

Dziś posągi Gryli można znaleźć w całym kraju, między innymi w bożonarodzeniowym domu w Akureyri, przy Fossatun, a nawet na lotnisku w Keflaviku w okresie świątecznym, ze względu na jej kluczową rolę w islandzkich tradycjach bożonarodzeniowych.

Wielu uważa, że jej dom znajduje się w Dimmuborgir, które odwiedzają liczne wycieczki z Akureyri, stolicy północnej Islandii. To także przystanek na popularnej trasie krajoznawczej Diamentowego Kręgu.

Liczne świąteczne skrzaty: regionalne różnice i droga do trzynastki

Trzynastu świątecznych skrzatów, których znają dziś Islandczycy, nie zawsze było trzynastu, a ich imiona nie zawsze brzmiały tak samo. Wczesne opisy skrzatów znacznie się różniły w zależności od regionu Islandii, w którym opowiadano te historie. 

Liczba trzynaście nie została utrwalona w tradycji ludowej aż do końca XVIII wieku. Imiona i charaktery, które rozpoznaje dziś większość Islandczyków, ukształtowały się dopiero w 1932 roku. Wtedy poeta Johannes ur Kotlum opublikował swój wpływowy poemat Jolasveinarnir w zbiorze Jolin koma (Nadchodzi Boże Narodzenie). To właśnie ten poemat ustanowił kanoniczną wersję opowieści.

Zanim doszło do tego ujednolicenia, na terenie całej Islandii odnotowano ponad sto różnych imion świątecznych skrzatów, a ich postacie różniły się w zależności od regionu. Jednym z najstarszych zachowanych źródeł, w których wymieniono jakiekolwiek świąteczne skrzaty, jest słownik z połowy XVIII wieku opracowany przez Jona Olafssona z Grunnavik. Zawiera on dwa imiona całkowicie nieobecne we współczesnym kanonie: Jolaskodoli i Skinnsokkabrokkur. 

W niektórych regionach skrzaty opisywano jako synów Gryli, w innych jako jej braci. Niektóre przekazy wymieniały tylko dziewięciu. Pewna ludowa opowieść ze wschodniej Islandii umieszczała ich pochodzenie w oceanie, a nie w górach. W jednym z rzadkich wierszyków dla dzieci opisano nawet dwie żeńskie psotnice bożonarodzeniowe. Innymi słowy, kanoniczna trzynastka to wersja, która przetrwała, a nie jedyna wersja, jaka kiedykolwiek istniała. 

Zapytaliśmy profesora Terry’ego Gunnella o te różnice.

Liczba trzynaście może więc mówić równie wiele o kulturowej sile tej postaci, co o dokładnej liczbie synów Gryli.

Wyjątkowe islandzkie kolędy

Podobnie jak islandzki folklor, islandzkie kolędy są wyjątkowe i głęboko związane z lokalnymi zwyczajami. Świąteczne skrzaty i ich rodzina często zajmują centralne miejsce w bożonarodzeniowej muzyce, a jednym z najbardziej kultowych przykładów jest „Jolasveinar ganga um golf” („Świąteczne skrzaty chodzą po podłodze”). Ta uwielbiana piosenka jest natychmiast rozpoznawalna dla każdego Islandczyka i stanowi stały element świątecznych uroczystości. 

Inna popularna melodia, w której występują świąteczne skrzaty, to „Jolasveinar einn og atta,” opowiadająca o tym, jak dzieci cieszą się na ich przybycie z prezentami z gór! Tytuł można przetłumaczyć jako „Świąteczne skrzaty, jeden i osiem”, co od dawna jest przedmiotem spekulacji. Daje to w sumie dziewięć, podczas gdy zwykle mówi się, że jest ich trzynaście!

Może to być rezultat zmieniających się z czasem wierzeń, ponieważ w różnych częściach Islandii rzeczywiście opowiadano historie o istnieniu znacznie większej liczby świątecznych skrzatów, zanim słynna grupa trzynastu braci stała się obowiązującą wersją wierzeń na dzisiejszej Islandii!

Nie tylko świąteczne skrzaty mają własne piosenki — podczas świąt śpiewa się także o innych członkach ich rodziny! „Jolakotturinn”  („Kot Bożonarodzeniowy”) to kolejna kultowa piosenka opowiadająca o tym, jak ludzie desperacko starali się zdążyć uszyć nowe ubrania na Boże Narodzenie, by uniknąć jego gniewu. Tę mrożącą krew w żyłach melodię wykonuje nie kto inny jak Bjork!