Wie zijn de IJslandse Kerstjongens? Wie wordt er in IJsland gevierd met Kerstmis, als het niet de Kerstman is? Welke rol speelt de reuzin Gryla in de IJslandse kerstfolklore, en wie is de Kerstkat? Lees verder en ontdek alles over Gryla en de Kerstjongens, de beroemdste kerstfiguren van IJsland!
Kerstmis in IJsland is een tijd van fonkelende lichtjes, feestelijkheden, heerlijk eten en... angst. Misschien is angst wat overdreven, maar IJsland kent een zeer unieke kerstfolklore die al eeuwenlang met de lokale bevolking meegaat!
Waarom u op onze content kunt vertrouwen
Guide to Iceland is het meest vertrouwde reisplatform van IJsland en helpt jaarlijks miljoenen bezoekers. Al onze content wordt geschreven en gecontroleerd door lokale experts die IJsland door en door kennen. U kunt rekenen op accurate, actuele en betrouwbare reisinformatie.
- Zie ook: Beste kersttours en -arrangementen
In plaats van de vriendelijke Kerstman die in veel westerse culturen bekend is, staan de 13 Kerstjongens van IJsland bekend om hun kattenkwaad. Hun moeder, Gryla, is een monsterlijke oger die stoute kinderen ontvoert en opeet, en als u geen nieuw kledingstuk krijgt voor de feestdagen, kunt u een bezoek verwachten van de Kerstkat, die haar eetlust deelt!
Lees verder en ontdek alles over de IJslandse Kerstjongens, hun angstaanjagende moeder en de legendarische Kerstkat voordat u op reis gaat, en beleef Kerstmis in IJsland!
Wat u moet weten over de IJslandse Kerstjongens
Gedurende het grootste deel van het jaar verstoppen de 13 Kerstmannen van IJsland zich volgens velen in de lavavelden van Dimmuborgir, gelegen in het Myvatn-gebied in noord-IJsland. Anderen geloven dat ze simpelweg in een onbekend berggebied wonen. Vanaf 11 december tot en met 24 december vertrekken ze echter één voor één om dertien dagen lang kattenkwaad uit te halen. Elk van hen heeft zijn eigen streken, variërend van ondeugend tot ronduit angstaanjagend, waarmee ze het hele land onveilig maken tot het einde van het kerstseizoen.
- Zie ook: Kerstmarkten in Reykjavik
De 13 Kerstjongens zijn net zo'n vast onderdeel van de feesttraditie als de IJslandse kerstboekenstroom en het eten van gerookt lamsvlees.
Tegenwoordig is hun imago grotendeels opgepoetst. In plaats van als trollen met slechte bedoelingen worden ze nu vaak afgebeeld in traditionele rood-witte kleding, met pluizige baarden en brede glimlachen. In plaats van streken uit te halen, laten ze simpelweg cadeautjes achter in de schoenen die kinderen op hun vensterbank zetten, vergelijkbaar met de sokken aan de open haard in andere culturen. In plaats van een stuk steenkool vinden stoute IJslandse kinderen 's ochtends gewoon een aardappel in hun schoen.
Hoewel ze sinds de 19e eeuw enigszins zijn getransformeerd, vertellen het oorspronkelijke uiterlijk en gedrag van de Kerstjongens veel over de IJslandse geschiedenis, cultuur en folklore. Ze zijn een prachtig voorbeeld van hoe feesttradities wereldwijd kunnen verschillen.
De dertien IJslandse Kerstjongens
Foto van Ontmoet de Kerstjongens in Dimmuborgir, Myvatn
In de moderne cultuur dalen de 13 Kerstjongens tijdens het seizoen af uit de bergen om deel te nemen aan festiviteiten in het hele land, waar ze met kinderen spelen en feestvierders vermaken. Ze maken Kerstmis in IJsland nog leuker. Dit is echter een gezinsvriendelijkere versie van de oude IJslandse folklore waar de Kerstjongens vandaan komen.
Hoewel ze het kannibalisme van hun moeder niet hebben geërfd, werden de IJslandse kersttrollen toch door kinderen gevreesd vanwege hun griezelige gedrag. Zelfs volwassenen in IJsland geloofden vóór de industrialisatie grotendeels in trollen, dus velen waren op hun hoede dat er waarheid zat in de verhalen over deze kerstjongens.
De namen van de Kerstjongens weerspiegelen de eigenaardigheden van elke broer, die hieronder op volgorde worden genoemd.
Stekkjastaur | Schaapsstal-Stijve
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
De eerste van de Kerstjongens die de bergen verliet om in IJsland onrust te stoken was Stekkjastaur, oftewel "Schaapsstal-Stijve". Van 12 tot en met 26 december was het zijn gewoonte om de schapen van elk huishouden dat hij tegenkwam te plagen.
IJslanders hielden hun schapen in de wintermaanden meestal ondergronds, dus wanneer het geluid van hun gekwelde geblaat tot in het huis doordrong, was dat een teken dat Stekkjastaur ze had gevonden. Zo'n geluid, dat in de wintermaanden met stormen die de kudde regelmatig teisteren heel gewoon was, kreeg een extra dreigende lading, vooral omdat schapen het levensbloed van elke boerderij waren.
Ondanks dat hij een angstaanjagende trol was, werd Stekkjastaur, net als veel van zijn broers, beperkt door een lichamelijke afwijking. Zijn stijve benen belemmerden zijn bewegingsvrijheid, dus het beste wat u kon doen als u hem uw dieren hoorde opjagen, was het gewoon uitzitten; hij moest immers snel naar de buren om zoveel mogelijk IJslandse huizen te terroriseren voor zonsopgang.
Giljagaur | Geulengluurder
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Giljagaur, ofwel "Geulengluurder", was de tweede IJslandse Kerstjongen die in menselijke nederzettingen arriveerde. Hij verschool zich in de geulen rond een huis, wachtte tot de bewoners sliepen en brak dan in de koeienstal in om alle beschikbare melk te stelen.
Hiermee beroofde hij gezinnen van het belangrijkste ingrediënt voor de sauzen die tijdens de feestdagen werden gegeten, om nog maar te zwijgen van de traditionele Skyr.
Hoewel alleen de rijkere IJslanders koeien bezaten, woonden de meeste armere mensen historisch gezien op de boerderijen van de rijken, waardoor iedereen werd getroffen door de streken van deze trol.
Stufur | Stompje
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
De derde Kerstjongen, Stufur of "Stompje", werd een ware plaag in IJsland tijdens Kerstmis door de pannen van het huishouden te stelen voor de heerlijke korst die eraan bleef kleven. Van 14 tot en met 26 december was zijn eetlust onverzadigbaar.
Hoewel dit misschien niet als een groot misdrijf klinkt, waren potten en pannen historisch gezien ongelooflijk waardevol in IJsland. Het land had geen eigen ijzerreserves of mijnindustrie, dus dergelijke goederen moesten worden geïmporteerd en waren erg duur. Voor sommige arme gezinnen waren het de enige bezittingen van waarde die ze hadden.
Thvorusleikir | Lepellikker
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Thvorusleikir, de vierde Kerstjongen, staat in het Nederlands bekend als "Lepellikker". Deze kersttrol begon zijn landelijke tour van kattenkwaad op 15 december, om in de huizen van IJslanders in te breken en de lepels van het huishouden af te likken in de hoop op een hapje eten.
Het gedrag van Thvorusleikir was het gevolg van zijn vreemde lichamelijke afwijking. Hij was grotesk mager door ondervoeding, wat ongebruikelijk was voor trollen die meestal als zwaarlijvig en gespierd werden afgebeeld.
De les die uit het gedrag van Lepellikker getrokken kan worden, is minder duidelijk dan bij veel van de andere Kerstjongens, hoewel het misschien zo simpel was als kinderen aansporen hun bestek schoon te maken.
Pottaskefill | Pannenschraper
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Pottaskefill, in het Nederlands "Pannenschraper" genoemd, lijkt op veel van zijn broers in zijn gulzige kerststreken. Hij brak het ene huis na het andere binnen, op zoek naar potten met saus, stukken gebraden vlees op de schaal, pannen met seizoensgroenten, en schraapte alles wat overbleef op om op te eten.
Pottaskefill is ongetwijfeld bedacht om kinderen aan te moedigen hun bord leeg te eten. Restjes konden hem naar de deur lokken. Omdat voedsel bewaard moest worden om de lange wintermaanden door te komen, werd verspilling sterk afgekeurd. Niemand durfde in dit seizoen immers de woeste zee op te gaan om te vissen, of een dier te slachten dat in de zomer nog van nut kon zijn.
Askasleikir | Kommenlikker
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Geulengluurder steelt melk, Stompje knabbelt aan de korst van pannen, Pannenschraper eet restjes op en de magere Lepellikker doet precies wat zijn naam zegt. Ook op zoek naar een makkelijk hapje was de zesde broer, Askasleikir, hoewel zijn streken misschien wel de griezeligste tot nu toe waren.
Askasleikir betekent in het Nederlands ‘Kommenlikker’. Hij staat bekend om het opslurpen van de restjes in kommen, of beter gezegd in een "askur", een IJslandse houten kom met deksel. Maar de manier waarop hij dat doet is ronduit nachtmerrieachtig.
Elke nacht lag Askasleikir letterlijk onder het bed van een kind, wachtend tot het zijn avondsnack of pudding op had. Zodra het kind tevreden was, griste hij het overgebleven eten weg om het zelf op te slurpen. Misschien is hij bedacht om kinderen op tijd naar bed te laten gaan, of om ze te weerhouden van een middernachtsnack; hij belichaamt het cliché van het monster onder het bed.
Hurdaskellir | Deurensmijter
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Hurdaskellir heeft een werkwijze die hij heeft afgekeken van een van de oudste horrorclichés. In het Nederlands heet hij "Deurensmijter", en tijdens zijn dertien dagen durende tocht door het land is dat precies wat hij doet.
Tot het einde van de maand sloop hij van huis naar huis, van de verste uithoeken van de Westfjorden tot het bruisende centrum van Reykjavik, om in te breken en zoveel mogelijk deuren dicht te slaan om de slapende bewoners wakker te maken.
Met de harde wind in de IJslandse winter en de geïmproviseerde bouw van veel turfhuizen in IJsland is het ongetwijfeld zo dat menig kind in angst wakker lag tijdens de kerstperiode, ervan overtuigd dat Hurdaskellir zijn ronde deed door hun huis.
Skyrgamur | Skyr-Vreter
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
De maaltijden in aanloop naar Kerstmis zijn zonder twijfel de beste van het jaar. Men kan genieten van perfect gebraden gevogelte, notenbraadstukken, mince pies, peperkoekmannetjes, kaneelbroodjes en allerlei andere lekkernijen. In deze periode verdient één gerecht in IJsland echter extra aandacht: de heerlijke en romige Skyr.
Dit gezonde, smakelijke, traditionele zuivelproduct kan met recht een van de ware delicatessen van IJsland worden genoemd, zeker in vergelijking met gerechten als "hakarl" (gefermenteerde haai) en "hrutspungar" (rammenballen).
Hoewel Skyr het hele jaar door een traktatie is, is het rond Kerstmis een bijzonder genot, als verfrissing na de vele uitgebreide maaltijden die bij de feestdagen horen.
Volgens de IJslandse kerstfolklore waren mensen echter niet de enigen die rond deze tijd naar Skyr verlangden. Het was ook het lievelingsgerecht van de achtste IJslandse Kerstjongen, Skyrgamur, oftewel "Skyr-Vreter".
Van 18 tot en met 30 december stond deze nationale lekkernij – een aanvulling op zowel zoete als hartige gerechten – onder streng toezicht, mocht het in handen vallen van deze beruchte trol.
Bjugnakraekir | Worstendief
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Vlees roken is een van de favoriete bereidingswijzen in IJsland. Gerookte vis en lamsvlees zijn het hele jaar populair, evenals gerookte worsten die in het IJslands "bjuga" worden genoemd.
Vanaf de avond van de 20e was echter extra waakzaamheid geboden bij het bereiden van bjuga. Het was het enige stuk voedsel waar de negende Kerstjongen, Bjugnakraekir, ofwel "Worstendief", zijn handen op wilde leggen.
Bjugnakraekir had een perfecte manier om deze IJslandse lekkernij te stelen. Er werd gezegd dat hij huizen binnendrong en zich in de balken verstopte, wachtend tot het eten klaar was om dan van bovenaf toe te slaan.
Gluggagaegir | Ramenkijker
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
De tiende Kerstjongen die tijdens de feestdagen uit de bergen afdaalde was misschien wel de engste van allemaal: Gluggagaegir, ofwel "Ramenkijker".
Gezien de duisternis van de IJslandse winters, waarin er rond Kerstmis slechts vier uur daglicht is, is het niet moeilijk voor te stellen hoe bang kinderen waren als ze 's avonds langs de ramen van hun huis liepen, doodsbang dat deze angstaanjagende trol naar binnen gluurde.
Net als enkele andere hierboven genoemde figuren lijkt het gedrag van Gluggagaegir bedoeld om kinderen af te schrikken om in de donkere winters naar buiten te gaan. Het was ook een herinnering dat de kindervretende Gryla overal ogen had, op zoek naar stoute kinderen.
Gattathefur | Deurensnuiver
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Gattathefur, ofwel "Deurensnuiver", is mogelijk in de folklore terechtgekomen door het gefluit van de wind die door de tochtige turfhuizen van IJsland gierde. Net als Ramenkijker en Deurensmijter joeg het idee dat hij een huis binnensloop om onrust te stoken de IJslandse kinderen de stuipen op het lijf.
Dit werd nog versterkt doordat Gattathefur bekend stond om zijn enorme neus, zelfs voor zijn soort. De reden voor zijn gesnuffel was ook niet onschuldig: hij was altijd op zoek naar zijn favoriete lekkernij, het IJslandse laufabrauð (bladbrood).
Deze heerlijke traktatie wordt alleen tijdens Kerstmis gebakken en het maken ervan is vaak een gekoesterde familietraditie, vooral in het noorden. Het is rond, heel dun, gefrituurd en versierd met ingewikkelde patronen, meestal bladeren.
Degenen die bekend stonden om hun gedetailleerde ontwerpen hadden het extra zwaar met Gattathefur, want hij stal hun laufabraud vaak voordat ze er ook maar één gast mee konden imponeren.
Ketkrokur | Vleeshaak
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
Kerstculinaire tradities verschillen sterk per familie, maar één ding hebben de meeste feestmaaltijden gemeen: vlees. In de IJslandse folklore was dit echter het doelwit van de diefstal door de twaalfde en voorlaatste Kerstjongen, Ketkrokur, oftewel "Vleeshaak".
Hij loerde overal waar hij toegang had tot een keuken (achter deuren, onder tafels, in kasten, buiten open ramen) en wachtte tot het vlees van een gerecht op het aanrecht werd gelegd. Zodra hij ongezien kon toeslaan, haalde hij zijn lange haak tevoorschijn en hengelde hij het pronkstuk van de familiemaaltijd weg.
In tegenstelling tot zijn broer Bjugnakraekir, die alleen op gerookte worst uit was, was Ketkrokur niet kieskeurig en wachtte hij tot het hele gezin sliep voordat hij toesloeg en al het vlees dat rondslingerde meenam.
Kertasnikir | Kaarsendief
Illustratie door Haukur Valdimar Palsson
De laatste Kerstjongen is Kertasnikir, wiens naam vertaald kan worden als "Kaarsendief" of "Kaarsenbedelaar". Hij verschijnt op kerstavond in IJsland. Net als zijn twaalf broers spreekt zijn naam voor zich, hoewel de gevolgen van zijn streken groter waren dan ze lijken.
Vroeger waren kaarsen in IJsland ontzettend waardevol, omdat ze licht gaven tijdens de winterse duisternis; zoals gezegd duurt deze rond Kerstmis ongeveer twintig uur per dag. Kaarsen waren ook het enige middel waarmee IJslanders konden genieten van hun favoriete tijdverdrijf: lezen. Tijdens Kerstmis in IJsland is samen lezen een oude traditie.
Deze gewoonte maakt de streken van Kertasnikir des te vervelender. Zijn bedoeling was niet eens om de kaarsen te gebruiken om romans en poëzie te lezen. In plaats daarvan wilde hij alleen het talg opeten waarvan de kaarsen waren gemaakt.
Om zoveel mogelijk van dit talg te bemachtigen, richtte hij zich op de makkelijkste slachtoffers in huis: de kinderen. Hij volgde ze naar hun slaapkamer of leeshoek en roofde de kaarsen recht uit hun handen.
Kertasnikir was zonder twijfel een van de meest opdringerige Kerstjongens en een van de meest frustrerende voor kinderen. Iedereen kon echter troost putten uit het feit dat hij de laatste was, en dat hij (samen met zijn broers, moeder en haar kat) na dertien dagen weer terugkeerde naar de grotten in noord-IJsland, om daar te blijven tot het volgende kerstseizoen.
Tegenwoordig, nu de Kerstjongens gezinsvriendelijker zijn en meer geven dan ze stelen, is Kertasnikir de laatste Kerstjongen die cadeautjes geeft aan IJslandse kinderen voor Kerstmis. Zijn cadeau aan brave kinderen is tegenwoordig meestal een kaars.
Gryla | Moeder van de IJslandse Kerstjongens
Foto van Wikimedia, Creative Commons, door Andrii Gladii. Geen bewerkingen uitgevoerd.
De Kerstjongens zijn door de jaren heen vriendelijker geworden, maar hun moeder Gryla is nog steeds een angstaanjagende trol en blijft een van de oudste kersttradities in IJsland.
Deze reuzin is een van de meest kwaadaardige figuren uit de IJslandse folklore en er worden nog steeds griezelverhalen over haar verteld aan kinderen tijdens de feestdagen. Het hele jaar door, zo wordt gezegd, verzamelt ze geruchten over kinderen op het eiland die zich misdragen, en als de winter aanbreekt, gaat ze eropuit om ze te halen.
Haar honger naar het vlees van stoute kinderen is onverzadigbaar en elk jaar vindt ze genoeg van haar favoriete prooi. Ze verzamelt ze in een zak, kookt ze vervolgens in een pot en maakt er een enorme stoofpot van die haar tot de volgende winter voedt.
Foto door Regina Hronn Ragnarsdottir
Gryla zou al erg genoeg zijn als ze alleen werkte, maar helaas voor IJslandse kinderen doet ze dat niet. Ze deelt haar berggrot in noord-IJsland met een enorme zwarte kat, de Kerstkat, die ook een voorliefde heeft voor mensenkinderen.
De Kerstkat jaagt echter niet alleen op kinderen die zich misdragen hebben. Hij maakt ook graag jacht op elk kind dat geen nieuwe kleren heeft gekregen voor Kerstmis.
Gryla woont ook samen met haar nieuwste echtgenoot, een trol genaamd Leppaludi.
Het minst bedreigende lid van haar familie; hij is zo onder de duim gehouden dat hij zielig is.
Misschien uit angst voor wat er met Gryla’s vorige partners is gebeurd, die Gryla naar verluidt heeft opgegeten (!), oefent hij geen enkele invloed uit op haar kwaadaardige neigingen.
De tradities rondom Gryla zeggen veel over de IJslandse folklore. Het feit dat zij een kinderverslindster was die tijdens de feestdagen op zoek ging naar kinderen, geeft een soortgelijke boodschap aan kinderen als de Kerstman die kolen brengt, alleen met wat minder subtiliteit. De boodschap aan kinderen is luid en duidelijk: gedraag u tijdens Kerstmis zo goed mogelijk!
De wat hardere manier waarop deze boodschap wordt gebracht, komt wellicht doordat de winters in IJsland ongelooflijk gevaarlijk waren, en veel ongehoorzame kinderen die in het donker en de sneeuw naar buiten gingen, nooit meer thuiskwamen. Er moest ook veel werk worden verricht voordat de donkerste maanden aanbraken, wat extra inzet en ijver van alle gezinsleden vereiste.
In dit licht is het verhaal dat de Kerstkat kinderen opat die geen kleding als cadeau kregen, waarschijnlijk bedacht om ervoor te zorgen dat iedereen zijn weef-, brei- en naaiwerk voor het einde van de winter af had.
Foto door Regina Hronn Ragnarsdottir
Gryla was zo’n angstaanjagend figuur voor kinderen dat in de 18e eeuw het parlement van IJsland het gebruik van haar legende als schrikmiddel verbood. Kinderen werden niet langer bedreigd met opgegeten worden, maar kregen in plaats daarvan rotte aardappelen in hun schoenen als ze zich misdroegen.
Tegenwoordig zijn er standbeelden van Gryla te vinden door het hele land, zoals in het Kersthuis van Akureyri en bij Fossatun, vanwege haar onmiskenbare rol in de IJslandse kersttradities. Haar huis wordt door velen gelokaliseerd in Dimmuborgir, dat wordt bezocht tijdens veel excursies vanuit Akureyri, de hoofdstad van Noord-IJsland, en het is een stop op de populaire Diamanten Cirkel sightseeingroute.
Unieke IJslandse kerstliederen
Net als de folklore zijn IJslandse kerstliederen uniek en sterk verbonden met lokale tradities. De Kerstmannen en hun familie staan vaak centraal in de feestelijke muziek, met als een van de meest iconische voorbeelden "Jolasveinar ganga um golf" ("De Kerstmannen lopen door het huis").
Dit geliefde lied is direct herkenbaar voor iedere IJslander en is een vaste waarde tijdens de kerstvieringen. Luister ernaar in de video hierboven!
Een ander populair lied waarin de Kerstmannen voorkomen is "Jolasveinar einn og atta", over hoe kinderen uitkijken naar hun komst met cadeautjes uit de bergen! De naam betekent "Kerstmannen, een en acht", wat al lange tijd onderwerp van speculatie is. Dat zou het totaal op negen brengen, terwijl er meestal dertien worden genoemd!
Dit kan het gevolg zijn van veranderende overtuigingen door de tijd heen, want er bestaan daadwerkelijk verhalen over veel meer Kerstmannen in verschillende delen van IJsland, voordat de iconische groep van dertien broers de officiële traditie werd in het huidige IJsland!
Niet alleen de Kerstmannen krijgen hun eigen liederen tijdens de feestdagen; ook andere familieleden komen aan bod! “Jolakotturinn” ("De Kerstkat") is een ander iconisch lied, dat het verhaal vertelt van hoe mensen wanhopig probeerden nieuwe kleding voor Kerstmis te maken om aan zijn woede te ontsnappen. Dit ijzingwekkende lied wordt uitgevoerd door niemand minder dan Björk, dus luister vooral naar de video hierboven!
Komt u deze winter naar IJsland? Zou u de feestdagen in IJsland willen vieren? Welke van deze folkloristische figuren spreekt u het meest aan? Had u eerder van hen gehoord? Deel uw gedachten en ervaringen in het reactieveld hieronder!
